Leczenie onkologiczne nierzadko wpływa na sposób, w jaki pacjenci postrzegają siebie, swoje ciało i własną tożsamość. Zjawisko to jest szczególnie dobrze udokumentowane w badaniach prowadzonych wśród kobiet chorujących na raka piersi, u których doświadczenie choroby i leczenia często prowadzi do głębokich przemian w obrazie siebie oraz w całościowej koncepcji własnej osoby. Jest to tak silnym przeżyciem, że może zagrozić ogólnie rozumianemu zdrowiu psychicznemu[1].
Mastektomia, usunięcie jajników czy inne zabiegi chirurgiczne ingerujące w ciało, wymagają adaptacji psychicznej do zmienionego wyglądu[1]. U kobiet, które przeszły zabiegi w obszarach ginekologicznych, można zauważyć reakcje zawstydzenia oraz niechęć do oglądania siebie w lustrze[2]. Świadomość istnienia głębokiej rozbieżności pomiędzy własnym ciałem, postrzeganym jako zniekształcone, a kulturowym kanonem piękna może wywoływać odczucie wstydu, lęku i złości, co może prowadzić do odrzucania siebie i autodeprecjacji. Proces ten jest złożony i dobrze opisany w literaturze z zakresu psychoonkologii oraz psychologii zdrowia.
Diagnoza i zmiana obrazu ciała
Zachorowanie na raka piersi zaburza podstawowe poczucie bezpieczeństwa – zarówno ze względu na konfrontację z zagrożeniem życia, jak i z uwagi na naruszający integralność ciała charakter leczenia.[3] Doświadczenia te wiążą się z nasilonym napięciem psychicznym (tzw. dystresem psychicznym), ponieważ wpływają na percepcję własnej osoby oraz ocenę siebie, co niejednokrotnie prowadzi do obniżenia globalnej samooceny[4],[5].
Badania wskazują, że informacja o konieczności mastektomii może uruchamiać reakcje porównywalne z doświadczeniem straty: szok, smutek, lęk, obniżenie samooceny oraz poczucia atrakcyjności[6]. Trudności w adaptacji nasilają się szczególnie wtedy, gdy kobiecość i wartość osobista są silnie utożsamiane z wyglądem piersi lub funkcjami reprodukcyjnymi[7].
Ginekologiczna choroba onkologiczna w sposób całościowy wpływa na obraz siebie i psychospołeczną tożsamość kobiety, gdyż dotyczy części ciała będącej nośnikiem znaczeń społecznych.
Wyniki badań pokazują, że osoby stosujące konstruktywne strategie radzenia sobie, takie jak postawa walki czy pozytywne przewartościowanie, cieszą się znacznie lepszym funkcjonowaniem fizycznym i społecznym. Z kolei postawy destrukcyjne, objawiające się strachem oraz poczuciem bezradności, korelują z wyraźnym obniżeniem ogólnego dobrostanu i sprawności emocjonalnej. Lokalne badanie przeprowadzone w Centrum Onkologii w Warszawie w 2013 roku oraz cały szereg międzynarodowych obserwacji podkreślają znaczenie wsparcia psychologicznego w procesie leczenia, sugerując, że zmiana nastawienia pacjenta może realnie poprawić jego codzienny komfort.[8]
Rola języka i empatycznej narracji
Z perspektywy psychologicznej i semantycznej język nie jest neutralnym narzędziem opisu. Udowodniono, że sposób mówienia o chorobie i leczeniu wpływa na poziom obciążenia psychicznego, poczucie kontroli oraz jakość życia pacjentów[9].
Moralizowanie typu „rak to kara za wieloletnie palenie” pogłębia poczucie winy u pacjentów. Metafory militarne, tj. „walka z rakiem”, mogą za to sugerować, że osoba chora ponosi winę za to, że może tę „walkę przegrać”, co tylko będzie wzmacniać poczucie porażki, szczególnie w przypadku nawrotu choroby lub świadomości zbliżającej się śmierci. Używanie słów z kategorii „utraty”, „okaleczenia” czy „braku” po leczeniu raka piersi czy jajnika sprzyja za to internalizacji wstydu i poczuciu uszkodzenia ciała. Z kolei język opisowy, wyważony, neutralny i skoncentrowany na procesie leczenia wspiera poczucie sprawczości i bezpieczeństwa psychicznego[10].
Na znaczenie uważności językowej zwraca uwagę m.in. Kasia Słomińska, która w rozmowie z Pauliną Górską w podcaście Lepszy klimat opisuje proces odbudowy relacji z ciałem po mastektomii oraz rolę edukacji i języka w zdrowieniu.
Jakie są czynniki wspierające adaptację po zabiegach onkologicznych?
Z praktyki terapeutycznej wynika, że adaptacji psychicznej sprzyjają:
- stopniowe oswajanie zmiany obrazu ciała,
- normalizacja emocji (smutku, złości, ulgi),
- wsparcie społeczne pozbawione ocen i presji „powrotu do normalności”,
- dostęp do wsparcia psychoonkologicznego jako integralnej części leczenia onkologicznego.
Dla bliskich oznacza to przede wszystkim słuchanie bez interpretowania i oceniania oraz unikanie komentarzy dotyczących wyglądu, nawet tych formułowanych w dobrej wierze.
Warto w tym miejscu zaznaczyć, że wczesna diagnostyka i regularne badania profilaktyczne mają znaczenie nie tylko dla przeżywalności, ale również dla jakości życia po leczeniu. Wcześnie wykryta choroba często pozwala na bardziej zachowawcze leczenie chirurgiczne, co skraca czas rekonwalescencji i zmniejsza długofalowe obciążenie psychiczne. Równie istotne jest jednak budowanie wspierającego, świadomego i empatycznego języka wokół choroby onkologicznej, w której leczenie nie jest utożsamiane z utratą wartości, kobiecości czy pełni życia.
[1] Heidari M, Shahbazi S, Ghodusi M. Evaluation of body esteem and mental health in patients with breast cancer after mastectomy. J Midlife Health 2015; 6: 173-177.
[2] Marcinkowska U, Babińska A, Flak B i wsp. Estetyka ciała kobiet chorych na raka piersi wyrażona w opiniach użytkowniczek forów internetowych. Onkologia Polska 2012; 15: 49-53.
[3] Brandt-Salmeri A, Przybyła-Basista H. Body image and self-esteem in women with breast cancer – the role of body acceptance. Psychoonkologia. 2018:1-10. doi:10.5114/pson.2018.81160.
[4] Manos D, Sebastian J, Bueno MJ i wsp. Body image in relation to self-esteem in a sample of Spanish women with early-stage breast cancer. Psicoonkologia 2005; 2: 103-116.
[5] Fang SY, Chang HT, Shu BC. Objectified body consciousness, body image discomfort, and depressive symptoms among breast cancer survivors in Taiwan. Psychol Women Q 2014; 38: 563-574.
[6] Helms RL, O’Hea EL, Corso M. Body image issues in women with breast cancer. Psychol Health Med. 2008 May;13(3):313-25.
[7] Fobair P, Stewart SL, Chang S, D’Onofrio C, Banks PJ, Bloom JR. Body image and sexual problems in young women with breast cancer. Psychooncology. 2006 Jul;15(7):579-94.
[8] Kulpa M.et al., Przystosowanie psychiczne do choroby nowotworowej a jakość życia uwarunkowana stanem zdrowia u chorych onkologicznych, Medycyna Paliatywna 2013; 5(3): 106–113
[9] hematoonkologia.pl (dostęp 20.01.2026)
[10] J.w.
